Arabuluculuk Nedir? Zorunlu Olduğu Davalar, Anlaşmanın Hukuki Sonuçları ve Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Yargı sisteminde uyuşmazlıkların daha hızlı, ekonomik ve barışçıl yollarla çözülmesini amaçlayan arabuluculuk, son yıllarda hukuk uygulamasında giderek daha önemli bir yer edinmiştir. Özellikle bazı dava türleri bakımından zorunlu arabuluculuk şartı getirilmiş olması, bu kurumun hem bireyler hem de işletmeler açısından bilinmesini zorunlu hale getirmiştir.

Bu yazıda, arabuluculuğun ne olduğu, hangi davalarda zorunlu olduğu, arabuluculukta anlaşma sağlanmasının hukuki anlamı ve anlaşmaya rağmen edimin yerine getirilmemesi halinde başvurulabilecek yollar ele alınmaktadır.

1. Arabuluculuk Nedir?

Arabuluculuk; taraflar arasındaki uyuşmazlığın, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişi olan arabulucu eşliğinde, tarafların serbest iradeleriyle çözülmesini amaçlayan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir.

Arabuluculukta temel ilkeler şunlardır:

• Gönüllülük

• Tarafsızlık

• Gizlilik

• Eşitlik

Taraflar, uyuşmazlığın çözümünü kendileri belirler; arabulucu karar vermez, yalnızca süreci yönetir.

2. Arabuluculuk Hangi Davalarda Zorunludur?

Arabuluculuk, bir hukuki uyuşmazlığın mahkeme dışı, hızlı ve kesin bir şekilde çözülmesini amaçlayan, alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş ve işlemlerden doğan Özel Hukuk uyuşmazlıkları arabuluculuğa elverişlidir. Hukukumuzda arabuluculuk, zorunlu ve ihtiyari arabuluculuk olmak üzere ikiye ayrılmaktadır:

 Zorunlu Arabuluculuk: Bazı uyuşmazlıklar için dava açmadan önce arabuluculuğa başvurma zorunluluğu vardır. Arabuluculuğa başvurulmuş olması, bu uyuşmazlıklar açısından dava şartıdır. Yani arabuluculuğa başvurmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. Buna göre;

• • 7036 Sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca; kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalar,

• • 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 5/A maddesi uyarınca; ticari davalardan, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında davalar,

• • 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunu’nun 73/A maddesi uyarınca; Tüketici Mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar,

• • 7445 Sayılı Kanun'un 37. maddesi ile 6325 Sayılı Kanun'un 8/B maddesi uyarınca; kiralanan taşınmazların 2004 Sayılı Kanun'a göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere; kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar, 634 Sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkından kaynaklanan Özel Hukuk uyuşmazlıklarına ilişkin davalar,

Bu alanlarda arabuluculuk süreci tamamlanmadan dava yoluna gidilmesi halinde dava usulen reddedilecektir. 

3. Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?

Arabuluculuk süreci genel olarak şu aşamalardan oluşur:

1. Arabulucuya başvuru yapılması

2. Arabulucunun taraflarla iletişime geçmesi

3. Görüşmelerin yapılması

4. Anlaşma sağlanması veya sağlanamaması

5. Son tutanağın düzenlenmesi

Süreç, zorunlu arabuluculukta kanunda öngörülen süreler içinde tamamlanır.

4. Arabuluculukta Anlaşma Sağlanması Ne Anlama Gelir?

Tarafların arabuluculuk süreci sonunda anlaşmaya varması halinde, arabuluculuk anlaşma belgesi düzenlenir. Bu belge, tarafların üzerinde uzlaştığı edimleri ve yükümlülükleri içerir.

Anlaşma belgesi:

• Taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır

• Yazılı bir hukuki metin niteliği taşır

• Taraflar açısından bağlayıcıdır

Taraflar, bu belge ile uyuşmazlığı kendi iradeleriyle çözmüş sayılır.

5. Arabuluculuk Anlaşmasının Hukuki Niteliği

Arabuluculuk anlaşması, belirli şartların sağlanması ve tarafların anlaşması halinde ilam niteliğinde belge haline gelir. Bu durumda anlaşma belgesi, mahkeme kararı ile aynı hukuki sonuçları doğurur.

İlam niteliğini kazanan anlaşma belgesi, usulüne uygun başvuru neticesinde icra edilebilirlik şerhi de alındıktan sonra icra takibine konu edilebilir.

6. Arabuluculukta Anlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?

Taraflar arabuluculuk sürecinde anlaşamazsa, bu durum son tutanakla kayıt altına alınır. Anlaşmama halinde:

• Taraflar dava açma hakkını korur

• Zorunlu arabuluculukta dava şartı yerine getirilmiş sayılır

Bu durumda uyuşmazlık, klasik yargılama yoluyla çözümlenir.

7. Arabuluculuğun Avantajları

Arabuluculuk, taraflara birçok açıdan avantaj sağlar:

• Daha kısa sürede sonuç alınması

• Dava masraflarının azalması

• Taraf ilişkilerinin korunması

• Gizlilik sayesinde itibar kaybının önlenmesi

Bu nedenle arabuluculuk, özellikle ticari ve sürekli ilişkilerde tercih edilen bir yöntemdir.

Arabuluculuk Etkin Bir Uyuşmazlık Çözüm Yoludur

Arabuluculuk, modern hukuk sistemlerinde yargının alternatifi değil; tamamlayıcısı olarak kabul edilmektedir. Zorunlu olduğu dava türlerinde usuli bir gereklilik, ihtiyari olduğu hallerde ise hızlı ve etkili bir çözüm yoludur.

Ancak arabuluculuk sürecinin ve anlaşma belgelerinin hukuki sonuçları doğru değerlendirilmezse, ileride yeni uyuşmazlıklar doğabilir. Bu nedenle sürecin bilinçli şekilde yürütülmesi büyük önem taşımaktadır.